Gdyby życie Marii Skłodowskiej-Curie i jej rodziny oceniać według współczesnych kryteriów zrównoważonego rozwoju, okazałoby się, że wiele ich wyborów zaskakująco dobrze wpisuje się w dzisiejsze idee odpowiedzialności społecznej, równości, otwartej nauki i służby publicznej, a czasem też ekologii. Nie wszystkie jednak działania Marii i jej najbliższych z powodzeniem przeszyłyby pozytywnie dzisiejszy audyt ESG.
Zanim świat postawił na równowagę
Maria Skłodowska-Curie zmarła ponad pół wieku przed raportem norweskiej polityczki Gro Harlem Brundtland „Nasza wspólna przyszłość”, niemal siedem dekad przed przyjęciem pierwszej strategii zrównoważonego rozwoju Unii Europejskiej „A Sustainable Europe for a Better World: A European Union Strategy for Sustainable Development” i przeszło 80 lat przed przyjęciem Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ „Agenda 2030”. Mimo to wiele zasad, które świat wpisał później do SDG i ESG, słynna uczona realizowała w swoim życiu bez znajomości tych pojęć, skrótów i dokumentów.
Czy można więc uznać Marię Skłodowską-Curie za nieświadomą prekursorkę zrównoważonego rozwoju? Stawiam tezę, że w jej życiu znajdziemy zaskakująco wiele zasad, które dziś uznalibyśmy za fundament odpowiedzialnego rozwoju. Poniżej wyszczególniam fakty z biografii noblistki i jej najbardziej utytułowanej rodziny noblowskiej w historii, które udowadniają jak wiele jej wyborów odpowiada dzisiejszym zasadom zrównoważonego rozwoju.
Artykuł z tego powodu jest swego rodzaju eksperymentem intelektualnym, gdzie na życie rodziny Curie, a szczególnie jej centralnej postaci – Marii Skłodowskiej-Curie – chciałbym spojrzeć z punktu widzenia najważniejszych zasad zrównoważonego rozwoju. Analizuję poszczególne aspekty życia i pracy utytułowanej Noblami rodziny w kategoriach wpływu, ryzyka, odpowiedzialności społecznej i ładu zarządczego, a nawet nieco rzadszych elementów środowiskowych. Patrzę więc na aktywność Curie nie anachronicznie, a na wskroś współcześnie, z pełną świadomością, świadomie stosuję współczesne kategorie do historycznej biografii. Zrównoważone życie Państwa Curie niekoniecznie wiązało się z wymiarem uświadomionej odpowiedzialności w zakresie środowiskowym i czasami ze świadomością wynikającą z ówczesnego progresywizmu początku XX wieku, jak w kwestii starań o wyrównania praw kobiet.
Można też analizować pracę familii Curie także wedle zasady podwójnej istotności, gdy wywierali niebagatelny pozytywny wpływ na ludzi i naukę, ale zarazem ich działalność generowała poważne ryzyka, najlepiej widoczne w bezpieczeństwie pracy z promieniowaniem. Jestem przekonany, że obecnie możemy wiele czerpać z doświadczeń rodziny Curie w zakresie wyborów i postaw, które można dziś zestawić ze zrównoważonym rozwojem. To przykład, że można żyć normalnie – czasem skromnie, może ze zbytnim heroizmem – a zarazem dawać z siebie dobro ludzkości. Jednocześnie nie sposób odmówić polsko-francuskiej familii niebywałego sukcesu i to pomimo kłód rzucanych co i rusz pod nogi, a nawet często niechcianej sławy, atencji, wpływu, które przecież dziś są towarem cenniejszym od najwyższych gór złota. Śmiem jednak wątpić, czy Maria lub Pierre chcieliby być gwiazdami mediów społecznościowych, ale mimo to być może wykorzystywaliby je dla dobra nauki i społeczeństwa.
ESRS: ESRS 1 – Wymogi ogólne; ESRS 2 – Ogólne ujawnianie informacji (wpływy, ryzyka, szanse i podwójna istotność).
SDG: przekrojowo – wszystkie Cele Zrównoważonego Rozwoju.
S – człowiek przede wszystkim
S1. Wiedza dla tych, którzy mieli do niej trudniejszy dostęp
Jak Maria uczyła dzieci chłopskie
W latach 1886–1889, kiedy młoda Mania pracowała jako guwernantka u państwa Żorawskich w Szczukach, nie ograniczała się do nauczania dzieci gospodarzy. Organizowała naukę czytania i pisania dla dzieci chłopskich z majątku. Wcześniej uczestniczyła również w działalności tajnego Uniwersytetu Latającego, którego środowisko prowadziło edukację robotników i działało na rzecz emancypacji kobiet.
Zanim została noblistką, realizowała coś, co dzisiaj podciągnęlibyśmy pod SDG 4 – Quality Education, przeciwdziałanie wykluczeniu edukacyjnemu i wyrównywanie szans. Cóż bardziej wpisuje się w ideę poprawy jakości edukacji i działania na rzecz całej społeczności?
ESRS: ESRS S3 – Dotknięte społeczności (dostęp do edukacji, włączenie społeczne).
SDG: Cel 4 – Dobra jakość edukacji; Cel 10 – Mniej nierówności.
Pakt z Bronisławą
Co więcej, własna droga Marii do edukacji była doświadczeniem nierówności: jako kobieta nie mogła studiować na uniwersytecie w Warszawie. Trudna sytuacja jej ojca, który stracił duże pieniądze na nietrafionej inwestycji, nie pozwoliła mu sfinansować edukacji dzieci. Z Bronisławą zawarły więc siostrzany „pakt” - Maria będzie pracować jako guwernantka, by pomóc opłacić studia medyczne siostry w Paryżu, a później Bronisława miała pomóc jej.
ESRS: ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (równe traktowanie i szanse); ESRS S3 – Dotknięte społeczności.
SDG: Cel 4 – Dobra jakość edukacji; Cel 5 – Równość płci; Cel 10 – Mniej nierówności.
Nauka jako droga poprawy losu
Skłodowska nie tylko korzystała z edukacji jako narzędzia awansu, lecz od młodości traktowała wiedzę jako dobro, którym należy się dzielić. W autobiograficznych notatkach, wspominając młodzieńczą działalność edukacyjną, pisała o konieczności ponoszenia ogólnej odpowiedzialności za całą ludzkość:
Niepodobna zbudować lepszego świata bez poprawy losu pojedynczych ludzi; dlatego każdy dążyć winien do poprawy własnej doli, a jednocześnie dzielić odpowiedzialność za całą ludzkość. Jest bowiem szczególnym obowiązkiem pomagać tym, którym możemy być najbardziej użyteczni.
ESRS: ESRS S3 – Dotknięte społeczności (dostęp do edukacji, przeciwdziałanie wykluczeniu).
SDG: Cel 4 – Dobra jakość edukacji; Cel 10 – Mniej nierówności.
S2. Sama po drugiej stronie bariery
Emigrantka w Paryżu
Maria przyjechała do Paryża w wieku 24 lat jako młoda Polka z kraju, którego nawet nie było na mapie. Na Sorbonie kobiety stanowiły wówczas zaledwie 2% studiujących. Początkowo miała trudności językowe, które jednak szybko nadrobiła. Żyła skromnie w małym pokoiku na poddaszu w Dzielnicy Łacińskiej, gdzie zimą było tak zimno, że do snu nakładała na siebie wszystkie ubrania, a jadła tak skromnie, że zdarzało jej się słabnąć z głodu.
ESRS: ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (różnorodność, równe traktowanie i szanse).
SDG: Cel 4 – Dobra jakość edukacji; Cel 5 – Równość płci; Cel 10 – Mniej nierówności.
Niedoszła asystentka UJ
W 1894 roku, po uzyskaniu na Sorbonie licencjatów z fizyki i matematyki, Maria chciała wrócić do kraju i próbowała znaleźć pracę naukową w laboratorium fizycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, u prof. Augusta Witkowskiego. Nie dostała jednak posady, choć posiadała niezbędne kwalifikacje. Podstawową przeszkodą okazał się fakt, że UJ nie dopuszczał wtedy kobiet nawet do normalnych studiów — pierwsze trzy kobiety zostały w 1894 roku dopuszczone jedynie jako hospitantki wykładów farmaceutycznych.
Nie pomogło nawet wsparcie profesora Witkowskiego, osobiście przychylnego młodej absolwentce Sorbony. O tej odmowie przypomniał po latach prof. Odon Bujwid, pisząc do późniejszej Madame Curie o „niezbyt gościnnym Krakowie”.
ESRS: ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (równość płci, niedyskryminacja, dostęp do rozwoju zawodowego).
SDG: Cel 4 – Dobra jakość edukacji; Cel 5 – Równość płci; Cel 10 – Mniej nierówności.
Kariera na Sorbonie
Na szczęście Paryż okazał się dla Polki o wiele łaskawszy. Tu wiosną 1894 roku poznała utalentowanego naukowca Pierre’a Curie, z którym pobrała się w 1895 roku i od 1897 roku prowadziła wspólne badania nad promieniotwórczością, co zaowocowało odkryciem polonu i radu. W 1903 roku Maria obroniła na Sorbonie doktorat, a w 1904 roku otrzymała tam pierwsze formalne stanowisko laboratoryjne. Po tragicznej śmierci Pierre’a w 1906 roku przejęła jego wykłady i laboratorium, a w 1908 roku została pierwszą kobietą profesorem Sorbony.
ESRS: analogicznie ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (rozwój kariery, równe traktowanie i szanse).
SDG: Cel 4 – Dobra jakość edukacji; Cel 5 – Równość płci; Cel 8 – Wzrost gospodarczy i godna praca.
Mizoginia i ksenofobia
Niestety sukces naukowy nie wyeliminował uprzedzeń, bo w 1911 roku przy okazji kandydatury noblistki do Académie des Sciences wybuchła dyskusja o dopuszczaniu kobiet do Akademii. Na forum całego Institut de France padł nawet argument o „niezmiennej tradycji” wykluczającej kobiety. Wokół samej Marii pojawiały się jednocześnie mizoginia i ksenofobia – prasa atakowała ją jako cudzoziemkę i Polkę.
Prasa atakowała Marię również za romans z Paulem Langevinem, choć ona sama była wówczas wdową, a naukowiec pozostawał w separacji z żoną. Sprawa zbiegła się w 1911 roku z przyznaniem Marii drugiej Nagrody Nobla, a jeden z członków Akademii sugerował nawet, by nie przyjeżdżała do Sztokholmu. Curie stanowczo odpowiedziała, że wartość jej pracy naukowej nie ma związku z jej życiem prywatnym i nagrodę odebrała. Ciekawy epilog tej historii przyniosło następne pokolenie: wnuczka Marii, Hélène Joliot-Curie, wyszła za Michela Langevina, wnuka Paula Langevina.
ESRS: ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (równość płci, różnorodność, przeciwdziałanie dyskryminacji).
SDG: Cel 5 – Równość płci; Cel 10 – Mniej nierówności; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje.
S3. Laboratorium otwarte dla kobiet i cudzoziemców
Badania archiwów laboratorium Curie pokazują, że w latach 1904–1934 pracowało tam 47 badaczek, a udział kobiet po I wojnie światowej ustabilizował się na poziomie około 30%, a w latach 1919–1920 wynosił nawet 64,3%, zaś w okresie 1920–1921 – 52,6% . Co najmniej 25 pań pochodziło spoza Francji, a były wśród nich Polki, Rosjanki, Skandynawki, Szwajcarki, Holenderki, Portugalki, Austriaczki, Greczynki czy Jugosłowianki. Maria zrobiła w swoim laboratorium znacząco więcej miejsca dla kobiet niż było wówczas normą.
Maria Skłodowska-Curie z córką w laboratorium. Źródło: Musée Curie.
Wśród pracowników Curie stale znajdowali się cudzoziemcy, szczególnie Polacy oraz kobiety. Maria nazywała badaczy pracujących pod jej kierunkiem swoimi „dziećmi”. W epoce, gdy kariera naukowa kobiet wciąż należała do wyjątków, laboratorium Curie stało się zadziwiająco międzynarodowym i kobiecym miejscem pracy. W tej beczce miodu znajdziemy jednak łyżkę dziegciu, bo część zagranicznych badaczek pracowała jedynie dzięki własnym stypendiom, a niektóre wręcz bez wynagrodzenia. Dzisiejszy audyt ESRS S1 zapytałby z pewnością o warunki zatrudnienia i równą płacę i wynik nie okazałby się przychylny dla Madame Curie. Jednak w ówczesnej epoce najważniejsze było to, że kobiety w ogóle otrzymały szansę na rozwój kariery naukowej i mogły przecierać nowe uniwersyteckie szlaki. Przez laboratorium Curie przeszły późniejsze wybitne badaczki jak Marguerite Perey, Harriet Brooks, Ellen Gleditsch, Marietta Blau, Margarete von Wrangell, Branca Edmée Marques i Polka Alicja Dorabialska.
Małżonkowie Curie mieli świadomość, że bez dbałości o pracowników żadna ważna inicjatywa nie zakończy się sukcesem, a szacunek i różnorodność wzmacniają przedsięwzięcie i jego skuteczne wprowadzenie w życie.
ESRS: ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (różnorodność, równość płci, równe traktowanie i szanse, wynagrodzenia, rozwój umiejętności).
SDG: Cel 5 – Równość płci; Cel 8 – Wzrost gospodarczy i godna praca; Cel 10 – Mniej nierówności.
S4. Edukacja nie tylko przy biurku
Spółdzielnia edukacyjna
Nieszablonowo jak na ówczesne czasy, uczona dbała o wychowanie córki Irène, która zdobywała wiedzę w ramach eksperymentalnej „spółdzielni edukacyjnej”. Uczyły się tam dzieci kilku zaprzyjaźnionych uczonych, m.in. rodzin Perrinów i Langevinów, nauka nie ograniczała się do siedzenia nad książkami. Curie uważała, że należy zostawiać im swobodę, a gry i aktywność fizyczna zajmowały ważne miejsce w programie.
Maria Skłodowska-Curie z córkami Ireną i Ewą. Źródło: Musée Curie.
To pokazuje wellbeing, dbałość o zdrowie, aktywny rozwój psychofizyczny, szczególnie najmłodszych. Nauka nie miała oznaczać siedzenia godzinami nad książkami, bo gry i aktywność fizyczna zajmowały znaczną część programu, a Curie uważała, że dzieci powinny rozwijać się swobodnie i wszechstronnie.
ESRS: ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (rozwój umiejętności i dobrostan).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 4 – Dobra jakość edukacji.
Wychowanie fizyczne
W rodzinie Skłodowskich aktywność intelektualna przeplatała się z tą fizyczną, ruch był obecny od w młodości Marii, która będąc na wsi i w górach pływała, uczyła się wiosłować, jeździła na łyżwach, chodziła na długie spacery i górskie wycieczki, jeździła konno, tańczyła. W liście z pobytu nad Narwią pisała, że kąpiele i jazda łódką sprawiają jej ogromną przyjemność.
Jeszcze wyraźniej widać to w wychowaniu Irène i Ève. Dziewczynki codziennie wychodziły na dwór niezależnie od pogody, spacerowały, ćwiczyły na przyrządach ustawionych w ogrodzie, brały udział w gimnastyce, latem jeździły na rowerach i pływały. Podczas pobytów w Zakopanem dochodziły do tego jazda konna i górskie wycieczki.
Sport stał się rodzinną tradycją kolejnych pokoleń Joliot-Curie. W Arcouest rodzina pływała, żeglowała, spacerowała i łowiła ryby, a przy późniejszym domu Irène i Frédérica powstał kort tenisowy. Association Curie et Joliot-Curie przygotowało nawet wystawę i film zatytułowany The Joliot-Curie Family and Sports: A Family Tradition, podkreślający zamiłowanie kolejnych pokoleń do amatorskich sportów na świeżym powietrzu.
ESRS: ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (zdrowie i dobrostan).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 4 – Dobra jakość edukacji.
S5. „Małe Curie” – nauka służąca ludziom
Dostęp do diagnostyki i ratowanie życia
W czasie I wojny światowej Maria Skłodowska-Curie zorganizowała sieć mobilnych pracowni rentgenowskich, nazywanych „małymi Curie”, które docierały z aparaturą RTG w pobliże linii frontu. Uczona samodzielnie wyposażyła 20 samochodów radiologicznych oraz pomogła uruchomić lub unowocześnić około 200 stałych stanowisk rentgenowskich w szpitalach wojskowych. Dzięki nim lekarze mogli szybko lokalizować kule, odłamki i złamania, co ułatwiało operacje i ratowało kończyny oraz życie rannych. Szacuje się, że z tej pomocy skorzystało około miliona żołnierzy.
ESRS: ESRS S4 – Konsumenci i użytkownicy końcowi (zdrowie, bezpieczeństwo i dostęp do usług).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura.
Maria Skłodowska-Curie przy samochodzie radiologicznym podczas I wojny światowej. Źródło: Musée Curie.
Szkolenie kobiet i rozwój kompetencji
Curie sama prowadziła samochód będąc jedną z pierwszych kobiet, które zrobiły prawo jazdy. Noblistka pracowała przy prześwietleniach, a w całej akcji pomagała jej nastoletnia córka Irène. Od 1916 roku szkoliła kobiety do obsługi aparatury rentgenowskiej — w Instytucie Radowym przygotowano w ten sposób około 150 radiologicznych asystentek.
Od 1900 do 1906 roku Curie wykładała fizykę w École normale supérieure de jeunes filles w Sèvres nie ograniczając się do tradycyjnych wykładów - wprowadzała zajęcia praktyczne i eksperymenty wykonywane przez studentki, często przynosząc własnoręcznie przygotowane przyrządy. Po Noblu uczona nie potrzebowała już pracy dydaktycznej ze względów finansowych, jednak nadal uczyła, bo chciała przekazywać wiedzę i czynić przez to świat lepszym miejscem.
ESRS: ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (szkolenia i rozwój umiejętności, równe traktowanie i szanse).
SDG: Cel 4 – Dobra jakość edukacji; Cel 5 – Równość płci; Cel 8 – Wzrost gospodarczy i godna praca.
Wykorzystanie nauki w kryzysie
„Małe Curie” były przykładem wykorzystania nauki dla ochrony zdrowia i życia ludzi w sytuacji kryzysowej. Maria Skłodowska-Curie stworzyła rozwiązanie technologiczne, ale także zorganizowała dostęp do niego, szkoliła personel i włączała kobiety do nowych ról zawodowych, dzięki czemu ułatwiała dostęp do opieki zdrowotnej, rozwoju kompetencji i wzmacniania równości szans. Potrafiła przekuć wiedzę naukową w sprawnie działający system - pozyskiwała sprzęt, organizowała transport, szkolenia i współpracę ze szpitalami wojskowymi. To dobry przykład tego, co dziś nazwalibyśmy odpowiedzialną innowacją – technologia ma wartość, gdy poprawia sytuację ludzi.
W języku współczesnego ESG „małe Curie” byłyby modelowym projektem z obszaru S: innowacja służyła zdrowiu i bezpieczeństwu, zwiększała dostęp do diagnostyki, rozwijała kompetencje kobiet i odpowiadała na pilną potrzebę społeczną. Sposób organizacji przedsięwzięcia pokazuje silny wymiar G – odpowiedzialne zarządzanie wiedzą, zasobami i współpracą między nauką a służbą zdrowia.
ESRS: ESRS S4 – Konsumenci i użytkownicy końcowi (zdrowie i bezpieczeństwo); ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (kompetencje i szkolenia).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 5 – Równość płci; Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 17 – Partnerstwa na rzecz celów.
S6. Rodzinny etos odpowiedzialności
Cała rodzina Skłodowskich wyróżniała się czymś, co moglibyśmy nazwać odpowiedzialnością społeczną. Choćby siostra Marii, Bronisława Dłuska to osobny przykład działań społecznych („S”). Była lekarką, prowadziła nowoczesne sanatorium przeciwgruźlicze, współtworzyła TOPR, pomagała organizować sanatorium studenckie, a posiadłość w Aninie przekazała organizacji prowadzącej dom dziecka. Angażowała się też w organizację kolonii dla najuboższych dzieci i była jednym z głównych inicjatorów budowy Warszawskiego Instytutu Radowego.
U Skłodowskich odpowiedzialność społeczna nie była pojedynczym gestem Marii. Wygląda raczej na rodzinny etos: edukacja, medycyna, nauka i działalność społeczna miały służyć również innym.
Irène jako osiemnastolatka pomagała matce przy radiologii wojennej, później została naukowczynią, a w 1936 roku weszła również do życia publicznego obejmując funkcję podsekretarza stanu ds. badań naukowych.
ESRS: analogicznie ESRS S3 – Dotknięte społeczności; ESRS S4 – Konsumenci i użytkownicy końcowi (zdrowie i dostęp do pomocy).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 4 – Dobra jakość edukacji; Cel 5 – Równość płci; Cel 10 – Mniej nierówności; Cel 17 – Partnerstwa na rzecz celów.
G – wiedza i majątek jako odpowiedzialność
G1. Uczciwie przypisywać zasługi – Pierre i Nobel
Część świata naukowego próbowała pozbawić Marię Nobla, więc Skłodowska sukcesywnie przebijała się przez to kostyczne myślenie. W 1903 roku grupa francuskich uczonych proponowała do Nobla z fizyki Henriego Becquerela i Pierre’a Curie – bez Marii. Zirytowało to Pierre’a, który pisał do Henriego Poincarégo, że chce dzielić zaszczyt z żoną i że powinni być traktowani jako solidarni tak samo, jak byli solidarni w pracy naukowej. Wskazał konkretnie jej wkład: badania radioaktywności, podjęcie chemicznej separacji nowych pierwiastków i wyznaczenie masy atomowej radu.
Ostatecznie połowę Nobla otrzymał Becquerel, a drugą połowę wspólnie Marie i Pierre Curie, po 1/4 nagrody. Oficjalna motywacja mówiła o ich wspólnych badaniach. Pierre oczywiście nie „dał żonie Nobla”, a po prostu sprzeciwił się sytuacji, w której instytucje chciały pominąć rzeczywistą współautorkę badań, upomniał się o uznanie jej rzeczywistego wkładu naukowego.
Dziś postawę Pana Curie można określić jako allyship, czyli świadome i aktywne wspieranie osób lub grup, które mają słabszą pozycję albo doświadczają nierównego traktowania — przez kogoś, kto sam do tej grupy nie należy. To konkretne działanie, reagowanie na niesprawiedliwość, oddawanie głosu, uczciwe przypisywanie zasług, wspieranie dostępu do szans czy sprzeciw wobec dyskryminacji. To wspaniały przykład wspierania równości kobiet w nauce w czasie, miały ograniczony dostęp do kariery akademickiej, a szczególnie stanowisk decyzyjnych.
Z perspektywy współczesnego ESG Maria nie była teoretyczką różnorodności, bo sama należała do grupy, która musiała pokonywać bariery systemowe.
ESRS: ESRS G1 – Prowadzenie działalności gospodarczej (kultura etyczna i uczciwość); analogicznie ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (równe traktowanie i szanse).
SDG: Cel 5 – Równość płci; Cel 10 – Mniej nierówności; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje.
G2. Nobel nie jako przepustka do konsumpcji
Wykorzystanie pieniędzy z Nobla
Choć nagroda pomogła rodzinie Curie w poprawie bezpieczeństwa finansowego, to nie przeznaczyli jej jedynie na własne potrzeby, nie zapoczątkowała ona ostentacyjnego stylu życia, jak być może wielu zrobiłoby na ich miejscu. Pieniądze z Nobla pozwoliły Curie m.in. finansować dalsze prace z blendą smolistą i po raz pierwszy zatrudnić płatnego pomocnika laboratoryjnego. Ponadto część środków małżeństwo Curie przeznaczyło na stypendium dla studentki Marii w Sèvres oraz dla polskich studentów w Paryżu, a część wysłano Bronisławie i Kazimierzowi Dłuskim, którzy tworzyli sanatorium przeciwgruźlicze w Zakopanem.
ESRS: ESRS G1 – Prowadzenie działalności gospodarczej (odpowiedzialne wykorzystanie zasobów i etyka).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 4 – Dobra jakość edukacji; Cel 8 – Wzrost gospodarczy i godna praca; Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura.
Środki na cele publiczne
Po swoim drugim Noblu Maria Skłodowska, podczas I wojny światowej chciała przekazać państwu nawet złote medale noblowskie, ale Bank Francji ich nie przyjął. Wówczas większość pozostających jej pieniędzy noblowskich przeznaczyła na francuskie obligacje wojenne, mimo świadomości, że może je stracić.
ESRS: ESRS G1 – Prowadzenie działalności gospodarczej (odpowiedzialność i etyka).
SDG: brak ścisłego odpowiednika.
G3. Zwrócone stypendium – stewardship w czystej postaci
To zasadnicza różnica między bogactwem a kapitałem społecznym, bo Nagroda została częściowo zamieniona w badania, zatrudnienie, edukację i ochronę zdrowia. Można tu mówić o w pełni świadomej postawie, bo wcześniej Maria dostała stypendium Aleksandrowiczów na swoje badania i zwróciła je, kiedy zaczęła zarabiać, choć nie miała takiego obowiązku. Niełatwo dziś odnaleźć osoby czy firmy opierające się na podobnych zasadach etycznych i społecznych jak nasza rodaczka na początku XX wieku. To doskonały przykład „G”, czyli odpowiedzialności za powierzony kapitał, modelowy przykład odpowiedzialnej alokacji środków z uwzględnieniem wpływu społecznego.
ESRS: ESRS G1 – Prowadzenie działalności gospodarczej (uczciwość i odpowiedzialność za powierzone zasoby).
SDG: Cel 4 – Dobra jakość edukacji; Cel 10 – Mniej nierówności; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje.
G4. Wiedza nie jako prywatna własność
Wiedza ponad zysk - brak patentu na metodę otrzymywania radu
Curie świadomie nie opatentowali metody produkcji radu udostępniając innym naukowcom próbki, a przemysłowi informacje potrzebne do produkcji. Uważali, że czysta nauka powinna pozostawać dostępna i nie podporządkowana chęci zysku, dlatego nie opatentowali procesu otrzymywania radu, chociaż zastosowania medyczne sprawiały, że możliwość komercyjnego wykorzystania odkrycia była realna.
W przypadku odkrycia, które mogło mieć ogromne znaczenie dla nauki i medycyny, Curie świadomie przedłożyli dostęp do wiedzy nad prywatną monopolizację jej rezultatów. Maria przyznawała później, że koszt tej decyzji był ogromny, bo nie miała pieniędzy potrzebnych do wyposażenia własnego instytutu, a wartość potencjalnych praw do radu byłaby olbrzymia, mimo to przygotowany przez nią rad przekazała laboratorium.
ESRS: analogicznie ESRS G1 – Prowadzenie działalności gospodarczej (etyka, odpowiedzialne podejście do własności intelektualnej).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 17 – Partnerstwa na rzecz celów.
Społeczna wartość wiedzy
Warto przypomnieć podróże Marii Skłodowskiej-Curie do USA w 1921 roku na zaproszenie Marie Mattingly „Missy” Meloney, gdzie zbierała fundusze na zakup grama radu do badań. Ciekawa sytuacja miała miejsce, gdy amerykańskie kobiety zebrały 100 tys. dolarów na gram radu dla Curie. Dzień przed uroczystością Maria przeczytała akt darowizny i odkryła, że rad ma być jej prywatną własnością, a po śmierci przejść na córki, wówczas zaprotestowała i zażądała zmiany dokumentu, tak aby rad należał do laboratorium i pozostawał dostępny nauce. Prawnika sprowadzono jeszcze tego samego dnia i dokument zmieniono.
ESRS: ESRS G1 – Prowadzenie działalności gospodarczej (stewardship, odpowiedzialność za zasoby i wiedzę).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 17 – Partnerstwa na rzecz celów.
Pierre znał mechanizm patentowy
Pierre doskonale rozumiał działanie patentów, bo w 1888 r. opatentował precyzyjną wagę aperiodyczną, więc decyzja dotycząca radu nie wynikała po prostu z ignorowania możliwości ochrony wynalazków. Co ciekawe w Lidze Narodów Maria później zajmowała się prawami własności naukowej, międzynarodowymi stypendiami, pomocą dla laboratoriów, bibliotekami i międzynarodową bibliografią naukową, co oznacza, że nie była naiwną przeciwniczką własności intelektualnej. Zaczęła dostrzegać, że odpowiedzialny system nauki musi godzić dostęp do wiedzy z prawami i materialnym bezpieczeństwem naukowców. W tym przypadku możemy mówić o wchodzeniu w całkiem współczesny temat ładu korporacyjnego, prymatu nauki nad zyskiem, dostępu do wiedzy, odpowiedzialnej innowacji, społecznej wartości badań.
ESRS: ESRS G1 – Prowadzenie działalności gospodarczej (etyka, własność intelektualna, odpowiedzialna innowacja).
SDG: Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje; Cel 17 – Partnerstwa na rzecz celów.
G5. Standardy – wspólny standard dla nauki i porównywalność wiedzy
Maria Skłodowska-Curie odegrała ważną rolę także w tworzeniu międzynarodowych standardów pomiarowych, ponieważ w 1910 roku powołano Międzynarodowy Komitet Wzorców Radowych, którego czołową postacią był także Ernest Rutherford. Uczeni potrzebowali wspólnego punktu odniesienia, ponieważ bez niego wyniki pomiarów radu wykonywane w Paryżu, Wiedniu, Londynie czy Ameryce nie musiały być tożsame. Zadaniem Marii było przygotowanie pierwszego międzynarodowego wzorca radu, a zgodność wyników była na tyle dobra, że preparat Curie przyjęto jako wzorzec międzynarodowy i zdeponowano w Międzynarodowym Biurze Miar i Wag w Sèvres. Jego jakość okazała się na tyle doskonała, współczesne amerykańskie wzorce radu pozostają historycznie powiązane ze standardami międzynarodowymi wprowadzonymi przy udziale Curie ponad sto lat temu.
To bardzo dobry przykład governance poprzez standaryzację, bowiem wspólna metoda pomiaru daje porównywalność danych, umożliwia ich weryfikację i buduje zaufanie między instytucjami. Curie odkrywała nową rzeczywistość naukową i zarazem pomagała tworzyć zasady, dzięki którym inni mogli ją mierzyć według tego samego standardu.
ESRS: ESRS 1 – Wymogi ogólne (porównywalność i weryfikowalność informacji); ESRS 2 – Ogólne ujawnianie informacji.
SDG: Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 17 – Partnerstwa na rzecz celów.
G6. Instytucje są ważniejsze niż ich założyciele
Instytucje – dobro publiczne
Członkowie rodziny Curie na różnych etapach inicjowali, tworzyli, zdobywali finansowanie, kształtowali i kierowali instytucjami, nie tylko zresztą o charakterze naukowym.
Maria była nie tylko uczoną, ale od 1914 do śmierci kierowała Laboratorium Curie w paryskim Instytucie Radowym. Instytut miał ciekawą jak na tamte czasy strukturę - Maria odpowiadała za fizykę i chemię, a Claudius Regaud za część biologiczno-medyczną, a wspólnym celem było połączenie badań podstawowych z ich zastosowaniem w leczeniu. Podział przewidywał dokładne przyporządkowanie odpowiedzialności, specjalizację kompetencji i współpracę interdyscyplinarną. Maria nie chciała stworzyć laboratorium zależnego wyłącznie od własnej osoby, wolała model współpracy zespołowej, więc kształciła następców i tworzyła strukturę zdolną funkcjonować dalej.
ESRS: ESRS 2 – Ogólne ujawnianie informacji (ład, role i odpowiedzialność w zarządzaniu).
SDG: Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje.
Fondation Curie – współczesny model governance
W 1920 roku Maria Curie i Claudius Regaud utworzyli Fondation Curie, której głównym zadaniem było zdobywanie pieniędzy od darczyńców na badania prowadzone w Instytucie Radowym oraz rozwój leczenia nowotworów. Już w następnym roku fundacja otrzymała status organizacji użyteczności publicznej. Elementy są uporządkowane i podobne, jak w obecnych liczących się fundacjach, bo znajdziemy tam: misję, radę, interesariuszy, finansowanie zewnętrzne, badania oraz jasny cel społeczny. Noblistka zrozumiała, że samo odkrycie naukowe nie wystarczy, bo trzeba stworzyć strukturę, która potrafi zdobyć pieniądze i zamienić wiedzę w trwałą korzyść społeczną. To bardzo nowoczesne założenia, które wzmacnia zasady zrównoważonego rozwoju.
ESRS: ESRS 2 – Ogólne ujawnianie informacji (struktura zarządzania, odpowiedzialność i interesariusze).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje; Cel 17 – Partnerstwa na rzecz celów.
Warszawski Instytut Radowy
Polska uczona była inicjatorką i współtwórczynią Instytutu Radowego w Warszawie w odrodzonej II RP, a główną organizatorką i spiritus movens przedsięwzięcia była jej siostra lekarka Bronisława Dłuska, która zdobywała środki, pozyskiwała ludzi, nadzorowała budowę i przygotowanie kadr, a po otwarciu czuwała nad sprawami organizacyjnymi i administracją. W otoczeniu powołano Towarzystwo Instytutu Radowego, a następnie Komitet Daru Narodowego. W strukturach organizacji znajdowali się przedstawiciele władz państwowych, uczelni, towarzystw naukowych i organizacji społecznych. Budowę Instytutu finansowano m. in. ze zbiórek społecznych.
Maria Skłodowska-Curie z prezydentem Hardingiem podczas wizyty w USA. Źródło: Musée Curie.
Maria nie ograniczyła się do firmowania przedsięwzięcia znanym już na całym świecie nazwiskiem, bowiem konsultowała projekt, wyposażenie laboratoriów, zabiegała o wykształcenie odpowiednich kadr i zdobyła w USA środki na zakup radu. Chciała też, aby instytucja łączyła badania naukowe z leczeniem pacjentów, zamiast tworzyć dwa odizolowane światy.
ESRS: ESRS 2 – Ogólne ujawnianie informacji (role, odpowiedzialność, interesariusze i pozyskiwanie zasobów).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 17 – Partnerstwa na rzecz celów.
Inicjatywy Bronisławy
Siostra Bronisława wraz z mężem Kazimierzem Dłuskim stworzyła nowoczesne sanatorium przeciwgruźlicze w Kościelisku, które przyjęło formę towarzystwa akcyjnego z radą nadzorczą, a kierowanie sanatorium powierzono Kazimierzowi Dłuskiemu. Wśród osób wspierających przedsięwzięcie znajdowali się m.in. Ignacy Jan Paderewski, Henryk Sienkiewicz, Maria Curie i brat Józef Skłodowski. Bronisława współtworzyła ponadto TOPR, angażowała się w Muzeum Tatrzańskie i sanatorium studenckie.
ESRS: ESRS S3 – Dotknięte społeczności; ESRS 2 – Ogólne ujawnianie informacji (ład instytucjonalny).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 10 – Mniej nierówności; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje; Cel 17 – Partnerstwa na rzecz celów.
W Lidze Narodów
Od 1922 roku Madame Curie była członkinią Międzynarodowego Komitetu Współpracy Intelektualnej Ligi Narodów – razem z takimi osobami jak Albert Einstein czy Henri Bergson. Komitet zajmował się m.in. współpracą między naukowcami, wymianą profesorów i studentów, dostępem do wiedzy oraz kwestią praw naukowców do rezultatów ich pracy. Rozumiała później, że system powinien jednocześnie umożliwiać przepływ wiedzy i chronić materialne warunki pracy jej twórców.
ESRS: ESRS G1 – Prowadzenie działalności gospodarczej (etyka i prawa do rezultatów pracy); ESRS 2 – Ogólne ujawnianie informacji (interesariusze i współpraca).
SDG: Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje; Cel 17 – Partnerstwa na rzecz celów.
Niezależność nauki
Z kolei zięć Marii i mąż Irène, Frédéric Joliot-Curie kierował CNRS w latach 1944–1946, chciał włączyć samych naukowców w określanie kierunków rozwoju badań i popierał stworzenie czegoś określanego jako „parlament nauki”. Z tego myślenia wyrósł Comité national de la recherche scientifique – system reprezentacji środowiska naukowego.
Joliot-Curie uczestniczył także w tworzeniu Commissariat à l’énergie atomique – CEA i od 1946 roku objął funkcję jego pierwszego wysokiego komisarza odpowiedzialnego za stronę naukową i techniczną. Od początku rozdzielono funkcje: Joliot odpowiadał za naukę, natomiast Raoul Dautry za administrację i finanse.
ESRS: ESRS 2 – Ogólne ujawnianie informacji (struktura zarządzania, udział interesariuszy i podział odpowiedzialności).
SDG: Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje.
Instytucje ponad liderami
Instytucje muszą być trwalsze od swoich liderów, czy założycieli, zgodnie z powiedzeniem dłużej klasztora niż przeora, dlatego należy dbać o kształcenie kadr i przygotowywanie sukcesorów. Środki muszą być przypisane do realizacji określonych celów. Trwałe organizacje muszą opierać się na strukturach i standardach, kompetencje muszą być jasno podzielone, a wokół muszą gromadzić się interesariusze, a działanie powinno być transparentne.
Curie aktywnie kształciła młodszych badaczy, a nie tylko udostępniała im stanowiska. Badania dotyczące jej stylu zarządzania wskazują na bardzo bezpośredni mentoring młodych uczonych.
Budowanie instytucji przez różnych członków rodziny Skłodowskich oraz Curie to ważny element budowania ładu korporacyjnego, to zdolność przekładania wartości na trwałe struktury i reguły działania.
ESRS: ESRS 2 – Ogólne ujawnianie informacji (ład, podział kompetencji, ciągłość zarządzania); ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (rozwój kompetencji i mentoring).
SDG: Cel 4 – Dobra jakość edukacji; Cel 8 – Wzrost gospodarczy i godna praca; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje
G7. Odpowiedzialna innowacja
Etyka odpowiedzialnej innowacji Pierre’a Curie
W swoim wykładzie noblowskim Pierre postawił pytanie, które mogłoby pojawić się dziś na konferencji ESG - Czy odkrycia naukowe zawsze służą ludzkości, skoro mogą również zostać wykorzystane w szkodliwy sposób? Jako przykład podawał dynamit wynaleziony przez Alfreda Nobla i potencjalne zagrożenia ze strony radu. Monsieur Curie wierzył, że ludzkość wyciągnie z nowych odkryć więcej dobra niż zła, wierzył w odpowiedzialność za skutki odkryć, co pokrywa się z literą „G” w naszym trzyliterowym akronimie. Wskazuje to na kwestię odpowiedzialności świata nauki, a obecnie z pewnością i biznesu za konsekwencje technologii. Małżeństwo Curie pracowało w imię nauki, a nie prestiżu i zaszczytów, dlatego oboje odmówili odznaczenia orderem Legii Honorowej.
ESRS: analogicznie ESRS G1 – Prowadzenie działalności gospodarczej *(kultura etyczna i odpowiedzialność); ESRS 2 – Ogólne ujawnianie informacji (zarządzanie wpływami i ryzykami).
SDG: Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje.
Odpowiedzialność za odkrycia
Irene przed wojną wraz z Frédérikiem Joliot zamknęła dokumentację dotyczącą rozszczepienia jądrowego w sejfie z obawy przed wojskowym wykorzystaniem badań przez hitlerowców. Patenty jądrowe zabezpieczył koordynowany przez zespół Frédérica - Hansa Halbana i Lewa Kowarskiego, co być może uchroniło świat przed groźnymi konsekwencjami ich wykorzystania przez ludzi bez zahamowań etycznych. Wiedza, pozycja i możliwości mają służyć innym, niezależnie jaką dziedzinę zainteresowań wybieramy.
ESRS: ESRS G1 – Prowadzenie działalności gospodarczej (etyka i odpowiedzialna innowacja); ESRS 2 – Ogólne ujawnianie informacji (zarządzanie ryzykiem).
SDG: Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje.
Na rzecz pokoju
Młodsza córka Marii Ève Curie nie miała ścisłego umysłu, jednak dzielnie władała piórem jako pisarka, dziennikarka wojenna, a później razem z mężem Henrym Labouisse angażowała się w działalność UNICEF, agendy ONZ niosącą pomoc dzieciom. Małżonkowie wspólnie podróżowali do ponad stu krajów w związku z działalnością humanitarną, a Labouisse jako dyrektor UNICEF odebrał w 1965 roku Pokojową Nagrodę Nobla przyznaną organizacji.
ESRS: ESRS S3 – Dotknięte społeczności; ESRS S4 – Konsumenci i użytkownicy końcowi (dostęp do pomocy i usług).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 10 – Mniej nierówności; Cel 16 – Pokój, sprawiedliwość i silne instytucje; Cel 17 – Partnerstwa na rzecz celów.
E – najtrudniejsza litera w czasach przedekologicznych
E1. Mniej rzeczy, więcej ruchu
Odpowiedzialna konsumpcja – skromne wesele
Maria poprosiła, żeby nie kupować jej specjalnej białej sukni, lecz praktyczny ciemnogranatowy strój, którego będzie mogła później nadal używać. I rzeczywiście przez lata nosiła go również podczas pracy laboratoryjnej. Małżonkowie Curie nie mieli też obrączek ani wystawnego wesela.
Ta ilustracja umiarkowania, trwałości przedmiotów i nieprzywiązywania znaczenia do konsumpcyjnego statusu jest znakomita. Więc małżonkowie nieprzywiązujący wagi do wystawnego życia, bez świadomości realizowali zrównoważony sposób życia, które dziś można zestawić te zachowania z SDG 12. Cel zrównoważonego rozwoju ONZ - Responsible Consumption and Production. Skromność ta zapewne brała się ze sposobu wychowania, który pewnie przydałby się wielu osobom.
ESRS: ESRS E5 – Wykorzystanie zasobów oraz gospodarka o obiegu zamkniętym (trwałość produktów i ograniczanie wykorzystania zasobów).
SDG: Cel 12 – Odpowiedzialna konsumpcja i produkcja.
Rowerami przez Francję
Choć rowery nie są dowodem ekologiczności słynnej pary, ale świetnie uzupełniają portret małżeństwa Curie. Pieniądze otrzymane na ślubie Maria i Pierre przeznaczyli na dwa rowery i podróżowali nimi dla wypoczynku po Bretanii, regionie Île-de-France, Owernii, Sewennach oraz Finistère.
Trudno pod koniec XIX wieku mówić o czymś, co dziś nazwalibyśmy niskoemisyjną mobilnością, to państwo Curie z dzisiejszej perspektywy mogliby być uznani za odpowiedzialnych, ekologicznych oraz świadomych środowiskowo. Nawet z tego punktu widzenia można ich uznać za fascynujący, spirującej przykład dla współczesnych młodych ludzi, którzy poszukują swojego stylu życia.
ESRS: bardzo luźna analogia do ESRS E1 – Zmiana klimatu (mobilność o niskiej emisyjności).
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 11 – Zrównoważone miasta i społeczności.
E2. Odpad, który stał się surowcem
Curie nie otrzymywali radu z „czystego” surowca. W Joachimsthal wydobywano blendę smolistą w celu uzyskania soli uranu, a po ich wydzieleniu pozostawała hałda odpadowego materiału. Maria zauważyła, że właśnie w pozostałości po przerobie uranu powinien znajdować się rad i polon. Z czasem otrzymywali od zakładów tony tego materiału, niezbędnego do wydzielenia nowych pierwiastków.
Sama Maria w wykładzie noblowskim wyjaśniała, że po wydobyciu uranu pozostawała reszta zawierająca rad i polon i że właśnie ten materiał zwykle wykorzystywali jako surowiec. Dzisiaj określilibyśmy to jako odzysk cennego surowca ze strumienia odpadowego, industrial symbiosis albo resource recovery.
Co prawda nie miało to nic wspólnego z gospodarką obiegu zamkniętego, a Pani Curie zależało przede wszystkim na wydzieleniu radu, a nie ograniczaniu wpływu przemysłu na środowisko, ale efekt był dokładnie taki sam, technologicznego punktu widzenia przypomina to dzisiejszy odzysk surowca ze strumienia odpadowego. Co więcej, proces wymagał przetwarzania ton materiału i używania substancji chemicznych, a zagrożeń promieniowania wtedy nie rozumiano. Mamy więc nieoczywistą analogię technologiczną, nie dowód jej ekologicznych intencji małżonków Curie.
ESRS: ESRS E5 – Wykorzystanie zasobów oraz gospodarka o obiegu zamkniętym (odzysk zasobów i odpady); ESRS E2 – Zanieczyszczenie (substancje niebezpieczne).
SDG: Cel 9 – Innowacyjność, przemysł, infrastruktura; Cel 12 – Odpowiedzialna konsumpcja i produkcja.
E3. Zielone laboratorium
Kiedy po I wojnie światowej Madame Curie urządzała nowy Instytut Radowy w Paryżu, napisała później, że jedną z jej pierwszych trosk było posadzenie drzew na niewielkim terenie laboratorium. Uważała noblistka, że oczy potrzebują odpoczynku wśród świeżych liści, zależało jej, aby stworzyć przyjemne miejsce pracy, więc posadzono lipy, platany, rabaty i róże.
To wręcz fenomenalny przykład działania na pograniczu celów środowiskowych i społecznych: • zieleń w miejscu pracy, • dobrostan pracowników, • kontakt z naturą, • jakość środowiska pracy.
Maria Skłodowska-Curie sadzi drzewa przy Warszawskim Instytucie Radowym. Źródło: Musée Curie.
W słowniku zrównoważonego rozwoju zjawiska te zyskałyby miano biophilic design, wellbeing albo healthy workplace. Szereg korporacji o zasięgu międzynarodowym podejmuje dziś identyczną aktywność w ramach projektów wpisujących się w ESG. A Maria jako prekursorka robiła to ponad sto lat temu i wyprzedziła znacząco swoją epokę, postępując ze świadomością celów do osiągnięcia. Dziś można oglądać ilustrującą postawę uczonej fotografię z 1932 roku, na której sadzi drzewo przy warszawskim Instytucie Radowym. Choć to całkiem inne wydarzenie, to symbolika mówi, jak ważna dla Marii była przyroda.
ESRS: ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (warunki pracy, zdrowie i dobrostan); luźno ESRS E4 – Różnorodność biologiczna i ekosystemy.
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 11 – Zrównoważone miasta i społeczności.
E4. Największa niezgodność - promieniowanie
Małżonkowie Curie przedkładali pracę naukową nad troskę o własne zdrowie, które obecnie zakwalifikowalibyśmy jako bezpieczeństwo i higiena pracy, choć charakteru ryzyka promieniowania zapewne do końca nie rozumieli. Zapewne jednak audyt ESG wykazałby w części BHP dramatyczne niezgodności.
Choć Maria i Pierre nie znali jeszcze pełnej skali zagrożenia, to mogli obserwować potencjalne oznaki szkodliwości dla zdrowia, a być może i życia. Są przykłady, że Pierre nosił próbkę radu w kieszeni, która wypaliła mu skórę. Maria przechowywała sole radu obok łóżka, także miała zniszczone dłonie powstałe podczas robienia eksperymentów chemicznych. Ich notesy czy inne przedmioty codziennego użytku pozostają radioaktywne do dziś.
Maria zmarła na anemię aplastyczną po latach pracy z promieniowaniem, podobny los spotkał Irène, której życie zakończyła białaczka, podczas gdy młodsza córka Ewa nie związana z nauką przeżyła ponad 100 lat. Z perspektywy współczesnego ESG byłby to istotny problem jednocześnie w: • E2 – Pollution (Zanieczyszczenia), • S1 – Health and Safety (Zdrowie i bezpieczeństwo).
ESRS wprost łączą zanieczyszczenie z potencjalnym wpływem na zdrowie i bezpieczeństwo pracowników. Czy można być prekursorem odpowiedzialnej nauki, nie rozumiejąc jeszcze ryzyka stworzonego przez własne odkrycie? Z pewnością tak, bo ta świadomość nie musiała być pełna, zaś ESG nie powinno być moralnym wystawianiem ocen z przeszłości. Zagadnienie powinno służyć jednak analizie wpływów, ryzyk i konsekwencji, a także pomagać w wyciąganiu nauki na przyszłość.
ESRS: ESRS S1 – Własne zasoby pracownicze (bezpieczeństwo i higiena pracy); ESRS E2 – Zanieczyszczenie.
SDG: Cel 3 – Dobre zdrowie i jakość życia; Cel 8 – Wzrost gospodarczy i godna praca; Cel 12 – Odpowiedzialna konsumpcja i produkcja, w szczególności zadanie 12.4 dotyczące bezpiecznego postępowania z chemikaliami i odpadami.
Puenta
We współczesnym potencjalnym raporcie zrównoważonego rozwoju o rodzinie Curie znalazłoby się szereg działań przy których audytor postawiłby ogromnego plusa.
Maria Skłodowska-Curie nie znała pojęcia zrównoważonego rozwoju, ale gdy jej życie, funkcjonowanie rodziny i sposób uprawiania nauki przepuścimy przez współczesny filtr ESG, okazuje się, że zadziwiająco wiele zasad, które dziś firmy wpisują do strategii zrównoważonego rozwoju, Curie stosowali w praktyce ponad sto lat temu.
Jestem przekonany, że zrównoważony tryb życia rodziny Curie, bardziej wypływał z poczucia odpowiedzialności, etyki oraz szacunku dla innych, brał się z wychowania w domu, a czasami wręcz z nieco przypadkowego zbiegu okoliczności. Niemniej warto czerpać z rozlicznych przykładów losu naukowej rodziny.
ESRS: przekrojowo – E2, E5, S1, S3, S4, G1 oraz ESRS 2.
SDG: przekrojowo – szczególnie Cele 3, 4, 5, 8, 9, 10, 12, 16 i 17.